ضعف کنترلهای داخلی در صورت جریان وجوه نقد و راهکارها

مقدمه: اهمیت گزارشگری کنترلهای داخلی

با اجرای بخش ۴۰۴ قانون ساربینز-آکسلی، ارزیابی اثربخشی کنترلهای داخلی توسط مدیریت و حسابرسان اهمیت ویژه‌ای یافته است. در ایران نیز، طبق «دستورعمل کنترلهای داخلی ناشران پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار»، هیئت‌مدیره موظف است سیستم کنترلهای داخلی را سالانه بررسی و گزارش کند. این مقاله به بررسی نقاط ضعف بااهمیت گزارش‌شده در مورد صورت جریان وجوه نقد و چالش‌های شرکت‌ها در این زمینه می‌پردازد. موضوعاتی مانند طبقه‌بندی نامناسب اقلام و احتمال تجدید ارائه صورت‌های مالی، از دغدغه‌های اصلی مراجع حرفه‌ای است.

تاریخچه و چارچوب کنترلهای داخلی

سیستم کنترلهای داخلی، فرایندی است که با هدف کسب اطمینان معقول از تحقق اهدافی چون اثربخGشی عملیات، قابلیت اعتماد گزارشگری مالی و رعایت قوانین، توسط هیئت‌مدیره و مدیریت طراحی و اجرا می‌شود. نظارت بر این سیستم از طریق فعالیت‌های مستمر یا ارزیابی‌های موردی صورت می‌گیرد.

پژوهشگران بسیاری به چالش‌های طبقه‌بندی صورت جریان وجوه نقد پرداخته‌اند. کمیسیون بورس و اوراق بهادار ایالات متحده (SEC) در سال ۲۰۰۵ نگرانی خود را از طبقه‌بندی نادرست اقلام ابراز کرد و به شرکت‌ها اجازه داد اشتباهات سال قبل را بدون تجدید ارائه کامل صورت‌های مالی، اصلاح کنند. مطالعات نشان می‌دهد که تعداد زیادی از تجدید ارائه‌ها به دلیل طبقه‌بندی نامناسب در صورت جریان وجوه نقد بوده است، که این موضوع پیچیدگی این فرایند را برای شرکت‌های سهامی عام برجسته می‌کند.

بررسی گزارش‌های اثربخشی کنترلهای داخلی

تحقیقاتی مانند پژوهش ایوانسویچ و همکاران (۲۰۱۲) نشان می‌دهد که در گزارش حسابرسی ۱۰۹ شرکت با ارزش بازار بالا، به نقاط ضعف بااهمیتی در مورد صورت جریان وجوه نقد اشاره شده است. این شرکت‌ها که عمدتاً تولیدی و خدماتی بودند، به طور متوسط ۱ تا ۱۲ نقطه ضعف بااهمیت داشتند.

انواع نقاط ضعف بااهمیت در صورت جریان وجوه نقد

نقاط ضعف گزارش‌شده مسائل گوناگونی را منعکس می‌کنند که اغلب به اشتباه در تهیه، ارائه و طبقه‌بندی صورت جریان وجوه نقد بازمی‌گردد. دلایل اصلی این اشتباهات شامل ضعف در بررسی، کمبود نیروی انسانی متخصص و مشکلات فرآیندهای بستن حساب‌ها است. برخی از این نقاط ضعف عبارتند از:

• ضعف در فرایند تهیه: عدم اثربخشی کنترل‌های داخلی حاکم بر تهیه صورت جریان وجوه نقد تلفیقی.
• بررسی نامناسب: ناکافی بودن فرایند بررسی برای گزارش معاملات غیرنقدی.
• ارائه نادرست: نبود کنترل‌های اثربخش برای افشای کامل و دقیق سرمایه‌گذاری‌های کوتاه‌مدت.
• طبقه‌بندی نادرست: طبقه‌بندی برخی اوراق بهادار به عنوان «وجه نقد و معادل وجه نقد» در حالی که باید «سرمایه‌گذاری کوتاه‌مدت» باشند.
• کمبود نیروی انسانی متخصص: نبود پرسنل مالی آشنا با استانداردهای حسابداری.
• مشکلات افشای اطلاعات: نبود کنترل‌های مؤثر برای شناسایی و افشای معاملات غیرنقدی.

برای مثال، یک شرکت لیزینگ مجبور شد مبلغ ۳.۶ میلیارد دلار را بین فعالیت‌های عملیاتی و سرمایه‌گذاری جابجا کند، زیرا وام‌های اعطایی به اشتباه در بخش عملیاتی گزارش شده بود. این طبقه‌بندی‌های نادرست می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر تحلیل نسبت‌های مالی مانند جریان وجه نقد آزاد و نسبت‌های پوششی داشته باشد و آن‌ها را بیش از واقع نشان دهد.

اقدامات اصالحی و مقایسه شرکت‌ها

شرکت‌ها برای رفع نقاط ضعف، اقداماتی چون بهبود کیفیت بررسی، تجدید ارائه صورت‌های مالی و ارتقای دانش کارکنان را در دستور کار قرار داده‌اند. این اقدامات شامل موارد زیر است:

• بررسی: افزایش سرعت و دقت بررسی‌ها در فرایند بستن حساب‌ها.
• کارکنان حسابداری: استخدام نیروی متخصص برای پیش‌بینی و شناسایی خطرهای گزارشگری مالی.
• بهبود فرایند: استانداردسازی فرایندهای جمع‌آوری اطلاعات مالی.
• آموزش: ارائه آموزش‌های تکمیلی به کارکنان در مورد استانداردهای جدید.

مقایسه شرکت‌های بزرگ و کوچک

آمار نشان می‌دهد که درصد گزارش‌های مردود کنترلهای داخلی در شرکت‌های بزرگ از سال ۲۰۰۴ رو به کاهش بوده است. بیشتر این شرکت‌ها موفق به اصلاح نقاط ضعف مربوط به صورت جریان وجوه نقد شده‌اند. اما این موضوع برای شرکت‌های کوچکتر همچنان یک ریسک بالقوه است، زیرا این شرکت‌ها اغلب از رسیدگی حسابرسان به کنترل‌های داخلی معاف هستند و ممکن است نقاط ضعف آن‌ها کمتر از واقع گزارش شود.

خلاصه و نتیجه‌گیری

پیچیدگی تهیه صورت جریان وجوه نقد، همراه با ضعف در کنترل‌های داخلی و کمبود نیروی متخصص، می‌تواند به تحریف بااهمیت، تجدید ارائه صورت‌های مالی و گزارش مردود منجر شود که هزینه‌های سنگینی برای شرکت‌ها دارد. حسابرسان، به‌ویژه در شرکت‌های کوچکتر، باید راهکارهای کاهش این نقاط ضعف را در نظر بگیرند. شناسایی حوزه‌های پیچیده در استانداردهای حسابداری و طراحی کنترل‌های مناسب توسط مدیریت، برای کاهش خطر تحریف بااهمیت ضروری است.

منبع

این مقاله بر اساس پژوهش “گزارشگری کنترلهای داخلی مرتبط با صورت جریان وجوه نقد” نوشته مهری دهقانی، منتشر شده در شماره ۷۸ مجله حسابرس، تدوین شده است. منبع اصلی داده‌ها پژوهش Ivancevich et al. (2012) و دستورعمل کنترلهای داخلی سازمان بورس و اوراق بهادار (WWW.seo.ir) است.