رقابت کمتر در بازار حسابرسی: آیا به کیفیت بالاتر منجر می‌شود؟

خروج حسابرسان از میدان رقابت: آیا کیفیت حسابرسی واقعاً در خطر است؟

حدود دو سال پیش، زمزمه‌هایی مبنی بر خروج شرکت‌های حسابرسی متوسط از بازار حسابرسی شرکت‌های ثبت‌شده نزد SEC (کمیسیون بورس و اوراق بهادار آمریکا) به گوش می‌رسید. صحبت از شرکت‌های گمنام نیست، بلکه نام‌های شناخته‌شده‌ای مانند Armanino و CLA نیز در این میان بودند. دلایل این خروج گسترده هنوز کاملاً مشخص نیست، اما هم‌زمان با افزایش سرمایه‌گذاری سهام خصوصی در حرفه حسابداری، این گمانه‌زنی به وجود آمد که شاید این شرکت‌ها به دنبال اهداف بزرگ‌تری فراتر از رهایی از نظارت‌های سخت‌گیرانه PCAOB (هیئت نظارت بر حسابداری شرکت‌های عام) بوده‌اند.

این پدیده، ناظران حرفه، به‌ویژه بدبین‌ها را نگران کرد. آن‌ها معتقد بودند که کاهش رقابت و حق انتخاب در بازار می‌تواند تأثیر منفی بر کیفیت حسابرسی داشته باشد. اما یک مقاله پژوهشی جدید از ویل سیکونته، استادیار مالی در دانشگاه کانزاس، و اندرو کیتو از دانشگاه ماساچوست امهرست، نشان می‌دهد که این اتفاق شاید چندان هم بد نباشد.

چکیده تحقیق: سودآوری پایدار به مثابه شاخصی از کیفیت

این مطالعه به بررسی رابطه بین رقابت در حسابرسی، کیفیت حسابرسی و ساعات کار حسابرسان می‌پردازد. محققان با استفاده از داده‌های اختصاصی در مورد نرخ‌های تحقق سود حسابرسان، معیارهای جدیدی برای سنجش رقابت ایجاد کرده‌اند. بر اساس این معیارها، در بازارهای با رقابت بالا، سودهای غیرعادی به‌سرعت از بین می‌روند، اما در بازارهای با رقابت کم، این سودها برای دوره‌های متوالی باقی می‌مانند.

یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که در میان شرکت‌های بزرگ حسابرسی آمریکا (موسوم به Big 4)، سودهای غیرعادی پایدار وجود دارد که حاکی از عدم وجود یک بازار کاملاً رقابتی است. در ادامه، این مطالعه به بررسی پیامدهای رقابت پایین‌تر می‌پردازد و به نتایج جالبی دست می‌یابد:

• رابطه منفی با ساعات حسابرسی: سودآوری پایدار (نشانه رقابت کمتر) با کاهش ساعات کار حسابرسی مرتبط است.
• رابطه مثبت با کیفیت حسابرسی: سودآوری پایدار با افزایش کیفیت حسابرسی همراه است.

محققان با احتیاط نتیجه‌گیری می‌کنند که یافته‌هایشان نشان می‌دهد رقابت کمتر با حسابرسی‌های کارآمدتر و مؤثرتر مرتبط است.

کارایی و اثربخشی بیشتر در بازارهای کم‌رقابت

ویل سیکونته در مصاحبه‌ای با دانشگاه کانزاس می‌گوید: «ما هیچ مدرکی پیدا نکردیم که نشان دهد فقدان رقابت مشکل‌ساز است. به نظر می‌رسد حسابرسانی که در بازارهای کم‌رقابت‌تر فعالیت می‌کنند، کارآمدتر و مؤثرتر هستند.»

این تیم پژوهشی با تحلیل داده‌های PCAOB بین سال‌های ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۶ برای شرکت‌های Big 4، دریافتند که برخی دفاتر حسابرسی سودهای غیرعادی و پایداری کسب می‌کنند و فشار رقابتی کافی برای کاهش این سودها در طول زمان وجود ندارد. سیکونته می‌افزاید: «ما این شواهد را این‌گونه تفسیر می‌کنیم که حسابرسان با سودهای پایدار، صرفاً حسابرسی‌های بهتری ارائه می‌دهند.»

چرا انحصار نسبی Big Four به کیفیت آسیب نمی‌زند؟

چهار شرکت بزرگ حسابرسی (Big Four) به‌تنهایی حسابرسی حدود ۹۰ درصد از شرکت‌های بزرگ آمریکایی را بر عهده دارند. این تمرکز بالا همیشه این نگرانی را ایجاد کرده است که این شرکت‌ها انگیزه کافی برای ارائه خدمات باکیفیت ندارند. اما این تحقیق دیدگاه متفاوتی را مطرح می‌کند.

سیکونته توضیح می‌دهد: «بسیاری از این شرکت‌های بزرگ نمی‌توانند حسابرسی خارج از Big Four پیدا کنند، زیرا حسابرسی آن‌ها نیازمند سرمایه‌گذاری عظیم در فناوری، دانش و مهارت‌های تخصصی است.»

او در ادامه می‌گوید: «زمانی که یک موسسه حسابرسی بتواند مهارت و تخصص منحصربه‌فردی را توسعه دهد، این تخصص به یک مانع ورود برای رقبا تبدیل می‌شود. شرکت‌های دیگر نمی‌توانند به‌سادگی وارد شوند و جذب مشتری را جذب کنند، زیرا هزینه تغییر حسابرس برای مشتریان بسیار بالاست. مشتریان نیز حاضرند با حسابرس فعلی خود بمانند، زیرا این موسسات فرآیندهای خود را بهینه کرده، افراد مناسب را به کار گرفته و به پاسخی باکیفیت دست یافته‌اند که توسط رقبا قابل تکرار نیست.»

در واقع، این تحقیق نشان می‌دهد که سودآوری پایدار این شرکت‌ها ناشی از رانت انحصاری نیست، بلکه پاداشی برای سرمایه‌گذاری در تخصص و ارائه خدمات برتر است که در نهایت به نفع مشتری و کیفیت گزارشگری مالی تمام می‌شود.

این مقاله با عنوان Profit Persistence in the U.S. Audit Market در نوامبر ۲۰۲۵ در مجله Journal of Accounting Research منتشر خواهد شد.