چالش‌های گزارشگری کنترل‌های داخلی در ایران و راهکارها

مقدمه‌ای بر اهمیت گزارشگری کنترل های داخلی

با توجه به افزایش اهمیت تأثیر تقلب و مصادیق آن از جمله فساد مالی، پولشویی و رشوه بر اقتصاد جامعه و ناتوانی حسابرسان در کشف تقلب‌های بااهمیت که به‌تازگی آشکار شده است، نیاز به رهنمودهای عملی‌تر و نظارت بیشتر برای کنترل این مهم احساس می‌شود. در همین راستا، دستورالعمل کنترل‌های داخلی ناشران پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران در تاریخ ۱۶ اردیبهشت ۱۳۹۱ به تصویب رسید. این دستورالعمل هیئت مدیره شرکت‌ها را مکلف کرد تا سیستم کنترل‌های داخلی مناسب و اثربخشی را مستقر کرده و نتایج آن را در گزارشی با عنوان «گزارش کنترل‌های داخلی» افشا کنند. این مقاله به بررسی چالش‌های بنیادین در این زمینه می‌پردازد.

مزایای استقرار سیستم کنترل داخلی اثربخش

در دنیای اقتصادی امروز، کنترل مستقیم و انفرادی مدیران بر تمام عملیات‌ها غیرممکن است. به همین دلیل، مدیریت برای انجام وظیفه مباشرتی خود به استقرار یک سیستم اثربخش کنترل داخلی نیاز دارد. این سیستم مجموعه‌ای از اقدام‌هاست که مدیران برای تأمین اطمینان نسبی از اجرای صحیح امور، حفاظت از دارایی‌ها، و دستیابی به اهداف سازمان انجام می‌ده می‌دهند.

چارچوب‌های کلیدی کنترل داخلی

برای ایجاد و ارزیابی کنترل‌های داخلی، الگوهای متنوعی طراحی شده است که معروف‌ترین آن‌ها چارچوب یکپارچه کمیته سازمان‌های مسئول کمیسیون تردوی (COSO) است. بر اساس تعریف کوزو، کنترل داخلی فرایندی است که برای اطمینان معقول از دستیابی به اهداف زیر طراحی شده است:

• اثربخشی و کارایی عملیات
• قابلیت اطمینان گزارشگری مالی
• انطباق با قوانین و مقررات

یک سیستم اثربخش کنترل داخلی مستلزم آن است که ۵ عنصر کلیدی کوزو (محیط کنترلی، ارزیابی ریسک، فعالیت‌های کنترلی، اطلاعات و ارتباطات، و نظارت) به شکلی یکپارچه عملیاتی شوند.

چالش های گزارشگری کنترل های داخلی در ایران

دستورالعمل کنترل‌های داخلی سازمان بورس، در صورت اجرای صحیح، می‌تواند به شفافیت بازار سرمایه ایران کمک شایانی کند. با این حال، موانع و چالش‌های متعددی در مسیر اجرای مطلوب آن وجود دارد که در ادامه به برخی از مهم‌ترین آن‌ها پرداخته می‌شود.

۱. نیاز به آموزش مستمر مدیران

اجرای صحیح دستورالعمل نیازمند ارتقای سطح دانش مدیران نسبت به اهمیت کنترل‌های داخلی و نحوه اجرای آن است. مواردی مانند شناسایی و تحلیل ریسک و طراحی فعالیت‌های کنترلی، مستلزم آموزش تخصصی و مستمر مدیران ارشد است.

۲. آموزش نیروهای متخصص حسابرسی

تجربه جهانی، مانند بررسی‌های هیئت نظارت بر حسابداری شرکت‌های سهامی عام امریکا (PCAOB)، نشان می‌دهد که کمبود نیروی انسانی متخصص و آموزش ناکافی حسابرسان از عوامل اصلی بروز کاستی در حسابرسی کنترل‌های داخلی است. در ایران نیز توجه به پرورش نیروهای متخصص برای اجرای باکیفیت این دستورالعمل ضروری است.

۳. ناآگاهی استفاده‌کنندگان از اطلاعات

بسیاری از سرمایه‌گذاران و استفاده‌کنندگان اطلاعات مالی، آگاهی کافی در زمینه کنترل‌های داخلی و اهمیت گزارش‌های مربوط به آن را ندارند. ایجاد این آگاهی از طریق فرهنگ‌سازی و کارگاه‌های آموزشی می‌تواند به افزایش تقاضا برای شفافیت و بهبود نظارت کمک کند.

۴. زمان‌بندی نامناسب برای استقرار

اغلب شرکت‌های ایرانی فاقد سیستم کنترل داخلی با اثربخشی کافی هستند. استقرار و نهادینه‌شدن یک نظام کنترلی کارآمد زمان‌بر است و دستیابی به اهداف دستورالعمل در درازمدت محقق خواهد شد.

۵. عدم تعدیل دستورعمل برای شرکت‌های کوچک

دستورالعمل سازمان بورس تمامی شرکت‌ها را بدون توجه به اندازه آن‌ها مشمول اجرای قانون کرده است. این در حالی است که هزینه‌های سنگین استقرار و حسابرسی این سیستم‌ها ممکن است برای شرکت‌های کوچک فراتر از منافع آن باشد و اجرای صحیح آن را با مشکل مواجه کند.

۶. نبود استانداردها و نظارت کافی

نبود استانداردهای حرفه‌ای مشخص برای چارچوب کار مدیریت و اظهارنظر حسابرس و همچنین عدم وجود یک نظام نظارتی کارآمد، ابهامات بسیاری را در اجرای اثربخش دستورالعمل باقی می‌گذارد.

۷. توجه ناکافی به قابلیت‌های فناوری اطلاعات

در جهان، شرکت‌ها برای کاهش هزینه‌های ناشی از قوانینی مانند قانون ساربینز-آکسلی، سرمایه‌گذاری‌های هنگفتی روی فناوری اطلاعات (IT) انجام داده‌اند. قابلیت‌های IT می‌تواند با توانمندسازی سیستم کنترل داخلی، هزینه‌ها را به طور قابل ملاحظه‌ای کاهش دهد و به اجرای کارای دستورالعمل کمک کند.

نتیجه‌گیری

به دنبال رسوایی‌های مالی بزرگ در جهان، موضوع کنترل‌های داخلی و افشای اطلاعات مرتبط با آن اهمیت ویژه‌ای یافته است. در ایران نیز دستورالعمل کنترل‌های داخلی با هدف افزایش شفافیت و حفاظت از منافع عمومی تصویب شد. با این حال، اجرای موفق این دستورالعمل با چالش‌های جدی از جمله نیاز به آموزش، نبود استانداردها، و هزینه‌های بالا روبروست. برای دستیابی به اهداف این دستورالعمل، رفع این موانع و ایجاد بستری مناسب برای اجرای کارا و مؤثر آن امری ضروری است.

منبع: کاویانی، مریم. (شهریور ۱۳۹۴). نگاهی به چالش‌های گزارشگری کنترل‌های داخلی در ایران. مجله حسابدار رسمی، شماره ۷۸.