اوراق مشتقه چیست؟ راهنمای جامع بازار و قراردادها
اوراق مشتقه به قراردادهای مالی اطلاق میشود که ارزش خود را از یک دارایی پایه (کاالای فیزیکی) میگیرند. این ابزارها که از هیجانانگیزترین ابزارهای مالی نوین محسوب میشوند، به دارنده خود اختیار یا تعهد خرید و فروش یک دارایی مالی را در آینده میدهند، بدون آنکه خود دارایی جابجا شود. عملکرد قیمت این اوراق کاملاً به تغییرات قیمت دارایی پایه وابسته است و در نهایت، تنها مابهالتفاوت قیمتها بین طرفین قرارداد تسویه میشود.
دارایی پایه میتواند شامل موارد مختلفی باشد، از جمله:
- سهام
- کالاها (مانند نفت و طلا)
- ارزهای خارجی
- نرخهای بهره
- شاخصهای بورسی
اگرچه اوراق مشتقه سابقه طولانی دارند، اما رشد اصلی بازارهای آن از دهههای ۱۹۷۰ تا ۱۹۹۰ میلادی آغاز شد و از اوایل سال ۲۰۰۰، شاهد معاملات الکترونیکی این اوراق در بورسهای جهانی هستیم.
انواع اصلی اوراق مشتقه موردمعامله
قراردادهای مشتقه به انواع مختلفی تقسیم میشوند که هرکدام کاربردها و ویژگیهای خاص خود را دارند. در ادامه به معرفی مهمترین آنها میپردازیم.
۱. قرارداد آتی (Futures Contract)
قرارداد آتی توافقی است که طی آن دو طرف تعهد میکنند یک کالای مشخص با کیفیت معین را در یک تاریخ و با یک قیمت از پیش تعیینشده در آینده مبادله کنند. این قراردادها در بازارهای رسمی مانند بورس انجام میشوند و هدف اصلی آنها کاهش ریسک ناشی از نوسانات شدید قیمت در آینده است. خریدار نگران افزایش قیمت و فروشنده نگران کاهش آن است. در این قرارداد، طرفین مبلغی را به عنوان وجه تضمین نزد اتاق پایاپای بورس سپردهگذاری میکنند تا از انجام تعهدات اطمینان حاصل شود.
۲. پیمان آتی (Forward Contract)
پیمان آتی شباهت زیادی به قرارداد آتی دارد، با این تفاوت کلیدی که در بازارهای غیررسمی یا خارج از بورس (OTC) معامله میشود. به دلیل اعتبار بالای طرفین، معمولاً وجه تضمین وجود ندارد و کل مبلغ در سررسید پرداخت میگردد. این قراردادها استاندارد نیستند و شرایط آنها بر اساس توافق طرفین تعیین میشود.
۳. قراردادهای سلف (Bai-Salaf)
قرارداد سلف نیز یک تعهد برای مبادله کالا با قیمت و تاریخ مشخص در آینده است که در بازارهای غیررسمی انجام میشود. تفاوت اصلی آن با سایر قراردادها در این است که خریدار کل مبلغ معامله را در همان ابتدا به فروشنده پرداخت میکند و کالا را در سررسید تحویل میگیرد. این قراردادها فاقد استاندارد مشخصی هستند و اتاق پایاپای ندارند.
۴. قراردادهای استصناع (Bai-Istisna)
این قرارداد مشابه قرارداد سلف است، با این تفاوت که کل مبلغ معامله به صورت اقساطی تا زمان سررسید به تحویلدهنده کالا پرداخت میشود. این قرارداد نیز در بازار غیررسمی و بر اساس توافق طرفین صورت میگیرد.
۵. قراردادهای تاخت یا معاوضه (Swap Contracts)
در قرارداد سواپ، دو طرف متعهد میشوند که برای مدتی مشخص، دو دارایی یا منافع حاصل از آنها را با یکدیگر معاوضه کنند. پس از پایان دوره قرارداد، داراییها به صاحبان اولیه خود بازگردانده میشوند. این قراردادها که خارج از بورس انجام میشوند، ابزاری مهم برای مدیریت ریسک نرخ بهره و ارز خارجی هستند.
۶. قراردادهای اختیاری (Option Contracts)
قرارداد اختیار معامله به دارنده آن، «حق» (و نه تعهد) خرید یا فروش یک دارایی پایه را با قیمت مشخص تا یک تاریخ معین میدهد. این قراردادها به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
- اختیار خرید (Call Option): به خریدار حق خرید دارایی را میدهد. خریدار انتظار افزایش قیمت را دارد.
- اختیار فروش (Put Option): به خریدار حق فروش دارایی را میدهد. خریدار انتظار کاهش قیمت را دارد.
این قراردادها از نظر زمان اجرا نیز به دو نوع آمریکایی (قابل اجرا در هر زمان تا سررسید) و اروپایی (فقط قابل اجرا در تاریخ سررسید) تقسیم میشوند.
بازار اوراق اختیار معامله
بازار اختیار معامله شامل ابزارهای مختلفی بر پایه داراییهای گوناگون است:
اوراق اختیار معامله سهام
در این نوع قرارداد، دارایی پایه، سهام یک شرکت سهامی عام است. سرمایهگذاران از این ابزار برای سود بردن از نوسانات قیمت سهام یا پوشش ریسک پرتفوی خود استفاده میکنند.
اوراق اختیار معامله شاخص سهام
در اینجا، دارایی پایه، ارزش یک شاخص بازار سهام (مانند شاخص کل بورس) است. این ابزار به سرمایهگذاران امکان میدهد تا بر روی روند کلی بازار سرمایهگذاری کنند.
اوراق اختیار معامله پیمانهای آتی
دارایی پایه در این قراردادها، یک پیمان آتی است. خریدار این اوراق، حق خرید یا فروش یک قرارداد آتی را قبل از تاریخ انقضا به دست میآورد.
منبع: این مقاله بر اساس پژوهشی از داوود اکبری، مهدی شیخ نیشابوری، حسین رضائی و دکتر بابالویان (دانشگاه غیرانتفاعی پرندک، بهار ۱۳۹۸) در مبحث بازار اوراق مشتقه تهیه شده است.
