تجزیه و تحلیل ریسک: راهنمای کامل مدیریت، ارزیابی و ماتریس ریسک
مدیریت و تجزیه و تحلیل ریسک چیست؟
تجزیه و تحلیل ریسک فرآیندی حیاتی برای هر کسبوکاری است که به شناسایی، درک و آمادهسازی برای انواع ریسکها و وقایع احتمالی میپردازد. این وقایع میتوانند نتایج مورد انتظار عملیات کسبوکار را منحرف کنند. طبق استاندارد معتبر بینالمللی ISO 31000، مدیریت ریسک مجموعهای از فعالیتهای هماهنگ برای هدایت و کنترل یک سازمان با توجه به ریسک است. به عبارت سادهتر، این فرآیند شامل هر چیزی است که خارج از روال عملیاتی استاندارد قرار میگیرد.
رویکردهای مختلف در مدیریت ریسک
مدیریت ریسک سنتی در مقابل مدیریت ریسک سازمانی (ERM)
مدیریت ریسک سازمانی (ERM) رویکردی جامعتر است که بر چگونگی تأثیر ریسک بر اهداف کلان و نتایج کسبوکار تمرکز دارد. در مقابل، مدیریت ریسک سنتی بیشتر بر مقادیر عددی مانند احتمال وقوع و شدت ریسک متمرکز است و کمتر به اهداف استراتژیک توجه میکند.
باورهای غلط رایج
یک باور غلط رایج این است که مدیریت ریسک تنها بر جنبههای منفی تمرکز دارد. در واقعیت، مدیریت ریسک به همان اندازه که به کاهش تهدیدها میپردازد، به شناسایی و بهرهبرداری از فرصتهای ناشی از ریسکها نیز توجه دارد. گاهی اوقات، پذیرش یک ریسک محاسبهشده برای دستیابی به عملکرد بهتر ضروری است. این یک فرآیند مستمر برای پالایش و بهینهسازی کسبوکار است.
فرآیند گام به گام مدیریت ریسک
فرآیند مدیریت ریسک را میتوان در پنج مرحله کلیدی خلاصه کرد:
- تعیین اهداف: این مرحله با تعیین اهداف واضح و همسو با استراتژیهای کلی کسبوکار آغاز میشود.
- شناسایی ریسک: شناسایی و مستندسازی دقیق تمام ریسکها، از نگرانیهای بزرگ تا موارد جزئی در سطح پروژه.
- ارزیابی ریسک: پس از شناسایی، ریسکها برای تعیین شدت، احتمال وقوع و اولویتبندی ارزیابی میشوند.
- پاسخ به ریسک: این مرحله که به آن «معالجه ریسک» نیز میگویند، بر انتخاب استراتژی مناسب برای ریسکهای با اولویت بالا تمرکز دارد. رویکردهای اصلی عبارتند از:
- اجتناب: حذف کامل ریسک از فرآیندهای کسبوکار.
- کاهش: کاهش اثرات منفی ریسک در صورتی که اجتناب ممکن نباشد.
- انتقال (اشتراکگذاری): تقسیم آسیب ناشی از ریسک با شخص ثالث (مانند بیمه).
- پذیرش (حفظ): تصمیم آگاهانه برای پذیرش ریسک زمانی که هزینه مقابله با آن بیشتر از خسارت احتمالی باشد.
- نظارت بر ریسک: این یک فرآیند چرخهای و مداوم برای اطمینان از تحت کنترل بودن ریسکها و اثربخشی استراتژیهای پاسخ است.
تجزیه و تحلیل ریسک: روشها و مراحل
تجزیه و تحلیل ریسک شاخهای از مدیریت ریسک است که به سازمانها کمک میکند تا از وقایع پیشبینینشده جلوگیری کنند. این تحلیل میتواند به دو شکل اصلی انجام شود:
- ارزیابی کمی ریسک: در این روش از مدلهای شبیهسازی (مانند شبیهسازی مونت کارلو) و آمار برای تخصیص مقادیر عددی به ریسک استفاده میشود.
- ارزیابی کیفی ریسک: این روش تحلیلی بر تعریف مکتوب عدم قطعیتها و ارزیابی تأثیر آنها بدون رتبهبندی عددی دقیق تمرکز دارد.
مراحل کلیدی تجزیه و تحلیل ریسک
- انجام نظرسنجی: جمعآوری اطلاعات از مدیریت و بخشهای مختلف.
- شناسایی ریسکها: تعریف سناریوهای ریسکی که میتوانند بر سازمان تأثیر بگذارند.
- تحلیل ریسک: تعیین احتمال وقوع و پیامدهای هر ریسک.
- تدوین برنامه مدیریت: ارائه توصیههای کنترلی برای مدیریت ریسکها.
- اجرا: پیادهسازی طرح مدیریت ریسک.
- نظارت: بررسی مداوم اثربخشی کنترلها و فرآیندها.
ماتریس ریسک چیست؟
ماتریس ریسک ابزاری بصری برای ارزیابی ریسک است که احتمال وقوع یک رویداد را در برابر شدت پیامدهای آن قرار میدهد. این ماتریس به تصمیمگیرندگان کمک میکند تا ریسکها را بهتر درک کرده و اولویتبندی کنند.
دستهبندی احتمال وقوع در ماتریس ریسک
- بعید (نادر): احتمال وقوع کمتر از ۱۰٪.
- به ندرت: احتمال وقوع کم است اما قابل نادیده گرفتن نیست.
- گاه به گاه: احتمال وقوع حدود ۵۰٪ است.
- محتمل: احتمال وقوع بیش از ۶۰٪ است.
- قطعی: احتمال وقوع ۸۰٪ یا بیشتر است.
مزایای پیادهسازی مدیریت ریسک
اجرای موفقیتآمیز یک سیستم مدیریت ریسک مزایای متعددی برای سازمان به همراه دارد، از جمله:
- کمک به درک و آمادگی برای ریسک در سراسر سازمان.
- تقویت تصمیمگیریهای آگاهانه و استراتژیک.
- پرورش فرهنگ بهبود مستمر و نوآوری.
- بهبود اعتماد بین سازمان و ذینفعان آن.
- افزایش نرخ موفقیت پروژهها و اهداف سازمانی.
منبع: Alireza Ghasemi
